استثنایی

دانشمندان و بزرگان علم در بعضی دوره‌های تاریخی با اختراعات خود عامل پیشرفت‌های فراوانی بوده‌اند. مجموعۀ «همراه با علم، همگام با دانشمندان» با نثری ساده و روان مهم‌ترین زوایای زندگی دانشمندان و فعالیت‌هایی را که در قالب اختراع، اکتشاف و نظریه ارائه داده‌اند، مطرح می‌کند. در این جلد که شانزدهمین کتاب است، لویی بریل، مخترع خط بریل، معرفی می‌شود. لویی در کودکی نابینا می‌شود و همین انگیزه‌ای می‌شود برای اختراع خط مخصوص نابینایان.

یکی از مشکلات مهم خانواده‌های دارای کودکان طیف اتیسم، دغدغۀ مسائلی چون آیندۀ شغلی و استقلال حرفه‌ای آ‌ن‌هاست. نویسندۀ این کتاب کوشیده است مخاطب را با مقولۀ توان‌بخشی حرفه‌ای بیشتر آشنا کند تا این نوجوانان در محیط حرفه‌ای مهارت‌های اجتماعی را در تعامل با دیگران داشته‌باشند و نیز ارتباط آ‌ن‌ها با محیط بهتر شود. معرفی اختلال طیف اتیسم، توان‌بخشی حرفه‌ای و فعالیت‌های لازم برای این توان‌بخشی، محتوای کتاب را تشکیل می‌دهد.

چند سالی است که روان‌شناسان هوش هیجانی را در کنار هوش‌شناختی یا همان بهرۀ هوشی به جامعه معرفی کرده‌اند. همان‌گونه که هوش شناختی موفقیت کودک را در تحصیل تضمین‌می‌کند، هوش هیجانی نیز موفقیت او را در تمام زندگی موجب می‌شود. هوش هیجانی چند مؤلفه‌ را مورد توجه قرارمی‌دهد: درون فردی (خودآگاهی هیجانی، ابراز وجود، عزت نفس، خودشکوفایی واستقلال)؛ بین فردی (روابط بین فردی، همدلی و مسئولیت‌پذیری)؛ سازگاری (واقع‌گرایی، انعطاف‌پذیری و حل مسئله)؛ کنترل تنش و استرس (تحمل استرس و کنترل تکانه)؛ خلق و خوی عمومی( خوش‌بینی و شادمانی). کتاب حاضر در قالب فعالیت‌های متعدد می‌کوشد توان کودک را در این موارد بیفزاید.

موسیقی روی انواع یادگیری اثر مثبت دارد و کودک با تکمیل فعالیت‌های ذهنی به وسیلۀ تجربه‌های حسی- جنبشی، مانند آوازخواندن، یادگیری خود را به سطحی بسیار پیچیده‌تر می‌رساند. نویسندۀ کتاب حاضر کوشیده است اهمیت عناصر موسیقایی را در هر دوره از رشد کودک نشان دهد و مراقبان و والدین کودک را به بهره‌گیری از این عناصر تشویق کند. کتاب در هشت فصل تنظیم شده است. نخستین ملودی‌های زندگی پیش از تولد تا تولد، گریه نوزاد در زمان تولد، دست زدن درشش ماهگی، حرکت‌های موزون هجده ماهگی، بزن و بکوب و آواز سه سالگی، بخوان و بخوان چهار سالگی، ریتم‌های اندیشه در شش سالگی و آفریدن حس هویت در هشت سالگی، از جمله موضوعات کتاب هستند. در واقع، کتاب در تربیت شنوایی کودک، و به خصوص کودک کم شنوا، می کوشد.

درمان کودکان طیف اتیسم و توان‌بخشی به ‌آنان اهمیت بسیاری دارد و همواره روش‌های جدیدی برای آن پیشنهاد می‌شوند. در این کتاب، برنامه‌هایی برای آشنایی با نحوۀ آموزش کودکان مبتلا عرضه‌شده‌اند. مبانی برنامه‌‌ریزی آموزشی کودکان دچار اتیسم در شش فصل عبارت‌اند از: «اطلاعات کلی در زمینۀ شرطی‌سازی و پاداش‌دهی و سرنخ‌ها، برنامه‌های مربوط به توجه و تمرکز و تقلید و تطابق، آموزش مهارت‌های خودیاری، مهارت‌های گفتاری وروش‌های ایجاد صوت در کودکان مبتلا، مهارت‌های شناختی، و برنامه‌های مرتبط با مهارت‌های حرکتی درشت و ظریف.

هوش هیجانی یعنی داشتن ظرفیت شناخت احساسات، هیجانات، نیروها و توانمندی‌های بالقوۀ خود و دیگران و استفاده‌ از آن‌ها. این کتاب با تمرین‌های متنوع و کارامد می‌کوشد این هوش را تقویت کند. موضوع‌های آن عبارت‌اند از: مؤلفه‌های درون فردی (خودآگاهی هیجانی، ابراز وجود، عزت نفس، خود‌شکوفایی و استقلال)؛ مؤلفه‌های بین فردی (همدلی، مسئولیت ‌پذیری اجتماعی و روابط بین‌فردی)؛ سازگاری (حل مسئله، واقع‌گرایی و انعطاف‌پذیری)؛ مدیریت استرس (تحمل فشار روانی و کنترل تکانه)؛ خلق عمومی (خوش‌بینی و شادمانی). برای تقویت هر موضوع چندین فعالیت طراحی شده است.

حواس پنجگانه اولین ابزار ارتباطی کودکان با محیط است و کودکان به واسطۀ آ ن‌ها به یادگیری می پردازند. کتاب حاضر اولین جلد از مجموعۀ چندجلدی «بازی‌های آموزشی»، شامل بازی‌های پرورندۀ حواس پنجگانه و مخصوص کلاس درس می‌شود که افزایش توانمندی کودکان 8 تا 12 ساله را در کسب اطلاعات از مجرای حواس درپی دارند و در نتیجه آن‌ها را در یادگیری و کسب اطلاعات کمک می‌کنند. در ابتدای هر بازی توضیحی کلی آمده و سپس هدف بیان شده است. گروه سنی بازی مشخص و گروهی یا انفرادی بودن آن و تعداد بازیکنان نیز گفته شده است. وسایل مورد نیاز و روش بازی نیز ذکر شده‌اند.

تشخیص، آموزش و توان‌بخشی افراد استثنایی به آموزش‌ها و مهارت‌هایی نیاز دارد. نویسندۀ کتاب حاضر کوشیده است اطلاعات اساسی مورد نیاز را برای کمک به اهل فن در مسائل توانبخشی استثنایی در این کتاب گردآورد. رویکرد این کتاب درمان به شیوۀ شخص محور است که مهم‌ترین حیطة‌های مورد توجه آن عبارت‌اند از: مدیریت خود، مهارت‌های اجتماعی، شرکت در جامعه و امنیت. نویسنده دیدگاه‌ها و روش‌های مختلف را در هم آمیخته و در 14 فصل به موضوع پرداخته است. «انواع اختلال‌های ارتباطی، ناتوانی یادگیری، عقب ماندگی ذهنی، اختلال‌های رفتاری هیجانی، آسیب‌های شنوایی، بینایی و جسمی، اختلال‌های طیف اتیسم و ناتوانی‌های شدید چندگانه» از دیگر موضوعات این کتاب هستند.

دانش و آگاهی انسان دربارۀ دنیای اجتماعی و شناخت احساسات و اعمال دیگران و ایجاد روابط سازگارانه با آن‌ها شناخت اجتماعی نامیده می‌شود. کودکان دارای رشد عادی توانایی برقراری مهارت‌های شناختی اجتماعی را کسب می‌کنند، اما کودکان دچار اتیسم قادر به این مهم نیستند. کتاب حاضر می‌کوشد در 17 فصل اطلاعاتی دراین باره به مخاطبان بدهد. یادگیری اجتماعی، شناخت اجتماعی و رشد این شناخت اولین فصل‌های کتاب هستند. در فصل‌های بعد موضوع «کفایت اجتماعی و کوری ذهن» مطرح می‌شود. چندین فصل از کتاب اختصاص دارد به بیان و توضیح نظریه‌هایی مثل «وانمودسازی، تقلید و هم‌نوایی، توجه مشترک، انسجام مرکزی، نرون‌های آینه‌ای، کارکردهای اجرایی، یکپارچه‌سازی حسی». در فصل هفدهم کتاب انواع هیجان ها برشمرده‌شده‌اند.

اختلال ‌های طیف اتیسم نقص عصب تحولی هستند و موجب محدودیت شناختی و رفتاری می‌شوند و افراد مبتلا درک درستی از واقعیت‌های جاری ندارند. مولف در کتاب حاضر کوشیده است اختلال اتیسم را به طور کامل و با تمام جزئیات آن به مخاطب بشناساند. کتاب در نه فصل تدوین شده و در ابتدا «تاریخچه و سیر تحول، انواع اختلال‌های طیف اتیسم، ارزیابی و تشخیص اختلال‌های اتیسم، اختلال اتیسم و ویژگی‌های افراد مبتلا به اتیسم» مطرح شده‌اند. در ادامه، نویسنده دربارۀ علت شناسی اتیسم و نیز مداخله و راه‌های درمان بحث کرده است. در فصل آخر نیز رفتار کودک اتیستی به طور کارکردی ارزیابی شده است.